Phát triển kỹ thuật trồng gấc cho nông dân

Để giảm thiếu các trở ngại trong quá trình trồng, thu mua, sản xuất các sản phẩm từ gấc và nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm này trên thị trường thế giới, Chương trình Hỗ trợ cạnh tranh toàn cầu cho Doanh nghiệp Việt Nam (GCF) hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho Công ty VNPOFOOD với tổng số tin cam kết cho dự án này khoảng 2,8 tỉ VND, Doanh nghiệp đối ứng 3 tỉ VND với mục tiêu là nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến nông sản ở tỉnh Hà Tây (cũ) thông qua việc cải thiện sự tiếp cận của các nông hộ trồng gấc đến những tiến bộ kỹ thuật trồng trọt và các dịch vụ sơ chế tiêu chuẩn cao phục vụ xuất khẩu.

      Ý tưởng sản xuất sản phẩm gấc nhen nhóm khi còn là bác sĩ.

Gấc là loài cây thân thảo, dây leo thuộc chi mướp đắng, hoa sắc vàng, quả hình bầu dục, đáy nhọn, ngoài có nhiều gai, sắc xanh, khi chín chuyển sang màu đỏ cam. Thịt gấc màu đỏ cam, hạt gấc màu nâu thẫm, hình dẹp, có khía. Ở miền Nam gấc có quanh năm, miền Bắc gấc thường chín vào mùa đông. Mỗi năm gấc chỉ thu hoạch được một mùa nên ít được sử dụng hơn các loại quả khác. Các nghiên cứu khoa học cho thấy trong quả gấc chứa nhiều vitamine, đặc biệt là rất giàu β-carotene, lycopene là các vi chất thiên nhiên rất cần thiết cho cơ thể con người. Lycopene và β-carotene được chứng minh là chất chống oxy hóa, có khả năng trung hòa các gốc tự do, chống lại sự già nua của tế bào cơ thể, giúp trẻ hóa làn da, sửa chữa những tổn thương trong cấu trúc cơ thể, giúp ngăn ngừa bệnh ung thư và các bệnh gan, mật. Lycopene là carotenoid duy nhất có khả năng ngăn ngừa được chứng nhồi máu cơ tim, bảo vệ gen khỏi bị tổn thương và có khả năng hạn chế những biến chứng của bệnh tiểu đường.

Các nhà nghiên cứu cũng thừa nhận gấc là loại quả sạch, an toàn và có hiệu quả chống oxy hóa cao hơn cà chua và cà rốt nhiều lần, tăng khả năng miễn dịch và sức đề kháng cho cơ thể, loại bỏ phần nào tác hại của môi trường như tia xạ, thuốc trừ sâu... giúp cơ thể khỏe mạnh, da dẻ mịn màng. Phần ăn được của gấc chứa lượng β-carotene (chiếm gần 1/2 tổng carotenoid có trong dầu gấc) cao gấp hai lần so với dầu gan cá thu và khoảng 10 lần so với cà rốt. Đó là nguồn β-carotene thiên nhiên thuần túy nên có tác dụng chống lão hóa mạnh nhất, đồng thời bổ sung nguồn vitamine A hợp lý và an toàn. Khi vào cơ thể, β-carotene dưới tác dụng của men carotenase có trong gan và thành ruột sẽ chuyển hóa thành vitamine A, vì vậy khi sử dụng gấc sẽ không có hiện tượng thừa vitamine A.Thành phần carotenoid có trong gấc phụ thuộc rất nhiều vào giống, đất trồng... với hàm lượng dao động 3.768,3-7.516µg/g.

Nhìn thấy giá trị cao của cây gấc trong việc chữa bệnh và xoá nghèo, bác sĩ Nguyễn Công Suất đã từ bỏ công việc của bệnh viện và bắt tay vào việc sản xuất các sản phẩm từ gấc. Anh mang kết quả tự nghiên cứu năm 1992 về sản phẩm gấc đến gõ cửa các công ty hoá dược mong được sự hợp tác nhưng tất cả đều từ chối. Năm 2002, anh quyết định rời bỏ công việc của bệnh viện để ra ngoài mở công ty Chế biến Dầu thực vật và Thực phẩm Việt Nam (VNPOFOOD) sản xuất sản phẩm mang thương hiệu cho trái gấc với tên gọi Vinaga (tức Gấc Việt Nam) với ước mơ mang sản phẩm dầu gấc Việt Nam ra thị trường quốc tế.

Mặc dù có nhiều tác dụng tốt như vậy nhưng cây gấc vẫn chưa được trồng tập trung năng suất. Nguyên nhân chủ yếu là do chưa có cây giống chuẩn, dân vẫn trồng gấc theo thói quen mà chưa theo đúng kỹ thuật canh tác phù hợp. Mặt khác, nông dân chưa thực sự yên tâm về đầu ra nên chưa có nhiều nông dân mạnh dạn mở rộng vùng sản xuất. Vì vậy, nguyên liệu gấc để đưa vào sản xuất còn rất thiếu, dây chuyền mà công ty VNPOFOOD đầu tư mới chỉ sử dụng được 50% công suất. Những trăn trở này đã thôi thúc anh Nguyễn Công Suất tìm đường đi đúng hướng cho sản phẩm cây gấc Việt Nam thông qua việc ươm cây giống gấc cái đạt chuẩn, mở rộng vùng nguyên liệu tập trung, đầu tư các thiết bị sản xuất sản phẩm an toàn đạt tiêu chuẩn quốc tế

 

Giúp người trồng gấc gia tăng thu nhập và phổ cập sản phẩm nâng cao sức khoẻ người dân

Để giảm thiếu các trở ngại trong quá trình trồng, thu mua, sản xuất các sản phẩm từ gấc và nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm này trên thị trường thế giới, Chương trình Hỗ trợ cạnh tranh toàn cầu cho Doanh nghiệp Việt Nam (GCF) hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho Công ty VNPOFOOD với tổng số tin cam kết cho dự án này khoảng 2,8 tỉ VND, Doanh nghiệp đối ứng 3 tỉ VND với mục tiêu là nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến nông sản ở tỉnh Hà Tây thông qua việc cải thiện sự tiếp cận của các nông hộ trồng gấc đến những tiến bộ kỹ thuật trồng trọt và các dịch vụ sơ chế tiêu chuẩn cao phục vụ xuất khẩu.

Từ lúc thành lập năm 2002 đến nay, VNPOFOOD liên tục thực hiện đầu tư trang thiết bị hiện đại, nâng cao chất lượng sản phẩm. Hiện nay, công suất của nhà máy có thể tiêu thụ 120,000 tấn gấc/năm, có hơn 40 công nhân làm việc thường xuyên tại nhà máy, ngoài ra đội ngũ cán bộ khuyến nông đều là những người có trình độ đại học, tâm huyết với công việc khuyến nông, đào tạo hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân. Trong thời gian tới, công ty sẽ đầu tư thêm dây chuyền xử lý nguyên liệu tự động cao hơn để nâng cao năng suất.

Được sự hướng dẫn hỗ trợ kỹ thuật của GCF, Doanh nghiệp đã thực hiện một loạt các hoạt động để nâng cao chất lượng cây giống, tăng cường các hoạt động khuyến nông, các dịch vụ sơ chế gấc và thu mua cho bà con nông dân, các hoạt động nâng cao giá trị sản phẩm để nâng cao thương hiệu Vinaga khi xuất khẩu sang thị trường nước ngoài. Sản phẩm của công ty đã đạt chứng chỉ ISO 22000 đủ tiêu chuẩn để xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Công ty cũng đã ươm thành công trong phòng thí nghiệm và ứng dụng trong nhà lưới sản phẩm cây gấc cái chuẩn. Đây là khâu cây giống quyết định đến chất lượng và năng suất của cây gấc trên các vùng nguyên liệu. Đến với những thành công bước đầu trên, công ty đã phải trải qua rất nhiều khó khăn, thực hiện rất nhiều hoạt động với nỗ lực rất lớn. Cụ thể là:

-     Để giúp nông dân cải thiện cách tiếp cận về dịch vụ kỹ thuật canh tác và công nghệ sau thu hoạch của trái gấc, VNPOFOOD đã: (1) Xây dựng và mở rộng mạng lưới khuyến nông rộng khắp, cùng với các đầu mối thu mua tại địa phương hướng dẫn bà con nông dân chăm sóc cây gấc ở giai đoạn phát triển, các thu hoạch và sấy khô trước khi vận chuyển ra công ty để chế biến thành phẩm (2) Công ty cũng đã tiến hành xây dựng lò sấy gấc tại các vùng nguyên liệu trọng điểm (3) Sáng tạo lớn nhất và có giá trị với cộng đồng nhất mà công ty đã đạt được là nghiên cứu thành công mô hình nuôi cấy mô gấc tế bào. Hiện tại, công ty đã thử nghiệm thành công 500 cây mô trong phòng thí nghiêm, vào gần mùa trồng gấc sẽ nhân rộng, các cây mô đã được cho ra nhà lưới và thích nghi với môi trường. Tuy nhiên, vì vụ gấc là dịp gần Tết nên Công ty đang mở rộng từ từ công việc trên để tránh lãng phí và tiếp cận bà con nông dân đúng vụ

-     Để đạt được loại A chứng chỉ ISO 22000 HACCP, VNPOFOOD đã phải làm rất nhiều đầu mục công việc như sửa sang lại nhà cửa, đầu tư thêm thiết bị phù hợp, quản lý đầu vào của nguyên liệu, đào tạo đội ngũ công nhân các bước sản xuất phù hợp tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm tiêu chuẩn quốc tế. Được sự tư vấn của các chuyên gia giàu kinh nghiệm và nỗ lực hết mình của cán bộ công ty, sau hai lần đánh giá, tổ chức WQA đã cấp chứng chỉ ISO22000 cho công ty. Đây là tiền đề quan trọng để công ty xuất khẩu sản phẩm ra thị trường nước ngoài vì sản phẩm đã được công nhận về tiêu chuẩn chất lượng quốc tế.

Sau khi thực hiện các biện pháp trên thì VNPOFOOD đã có những thay đổi nhất định, nhiều bà con nông dân được tiếp cận với công nghệ mới và cách thức canh tác gấc khoa học. Riêng trên địa bàn Hà Tây cũ, Công ty đã cung cấp cho nông dân hơn 7000 kg hạt giống và 22000 cây giống gấc. Gần 6500 nông dân đã được đào tạo nâng cao nhận thức về trồng gấc và sấy gấc thông qua hơn 22 hội thảo khuyến nông. Hơn 2500 sổ tay hướng dẫn trồng, thu hái và sấy gấc đã được phát cho bà con nông dân tỉnh Hà Tây. Sau khi cải tiến mô hình sản xuất và ươm cây giống chuẩn, sản lượng gấc thu mua của công ty từ bà con nông dân tăng lên 7800 tấn. Kim ngạch xuất khẩu đạt 1.5 triệu USD. Hơn 3000 việc làm mới được tạo ra, góp phần nâng cao thu nhập cho bà con nông dân địa phương.

 

Tính bền vững

Cách thức khuyến nông thông qua việc cung cấp cây giống gấc chuẩn và công nghệ hậu thu hoạch phù hợp và dây chuyền sản xuất đạt chuẩn ISO22000 mà VNPOFOOD đang phát huy và mở rộng có nhiều triển vọng phát triển bền vững với nhiều lý do:

Một là, đáp ứng nhu cầu nâng cao sức khoẻ và chữa bệnh của nhân dân. Các sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên với thành phần vitamin khoáng chất cao đang là mối quan tâm của nhiều người tiêu dung trong nước và thế giới. Với ưu điểm thân thiện môi trường, nhiều tác dung tốt và đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế, hiện nay sản phẩm xuất khẩu được sang nhiều thị trường như Mỹ, Nga, Czech, Pháp….và mang lại doanh thu lớn hơn cho Doanh nghiệp và giúp cải thiện thu nhập của các hộ nông dân

Hai là, công nghệ ươm cây giống gấc cái chuẩn của VNPOFOOD góp phần quan trọng trong việc khuyến nông, mở rộng diện tích trồng gấc để góp phần xoá đói giảm nghèo, gia tăng thu nhập. Từ trước tới nay, nông dân vẫn quen trồng gấc bằng cách gieo hạt hoặc mua cây giống, tuy nhiên, chưa nhà nông nghiệp nào có thể khẳng định cấy giống đó là cây cái hay cây đực. Trong khi đó, sản lượng và chất lượng gấc từ cây cái cao hơn rất nhiều so với cây đực, vì vậy, cây giống gấc cái chuẩn giải quyết được bài toán nan giải của bà con trồng gấc về lần đầu tư đầu tiên cây giống.

Ba là, các sản phẩm từ gấc đã được rất nhiều các nhà khoa học trong nước chứng minh tác dụng, đã có hơn 20 đề tài nghiên cứu về đề tài này. Một khi đề tài về gấc được quốc tế công nhận thì khả năng phổ cập công nghệ trồng gấc của VNPOFOOD sẽ là rất lớn và tiềm năng xuất khẩu cũng được cải thiện đáng kể

Khả năng nhân rộng mô hình

VNPOFOOD vẫn đang tiếp tục nhân rộng mô hình vườn ươm cây giống gấc chuẩn để cung cấp cho hộ nông dân và các công ty sản xuất cùng ngành hàng. Các đợt đào tạo về kỹ năng canh tác, thu hái và chế biến đúng tiêu chuẩn cho bà con nông dân vẫn liên tục được tổ chức. Với thu nhập bổ sung từ việc trồng gấc đúng kỹ thuật cao hơn so với trồng lúa, nhiều bà con nông dân đã thực sự quan tâm và muốn tham gia vào mạng lưới này. Mặt khác trồng gấc có thể tận dụng được nhiều diện tích bao quanh vườn, ao không tốn nhiều diện tích, kỹ thuật chăm bón lại không quá phức tạp nên hộ nông dân nào cũng có thể trồng được

Với cây giống gấc cái chuẩn, sản lượng gấc vụ sau trong năm 2011 sẽ hưa hẹn một năng suất cao hơn, giúp nông dân giải quyết bài toán thu nhập và công ty giải quyết bàn toàn về nguyen liệu. Không những thế, khi cây giống chuẩn được phổ cập cả nước, các doanh nghiệp tượng tự trong cùng ngành nghề cũng sẽ được hưởng lợi và gia tăng sản xuất của cải cho xã hội.

Mô hình sản xuất sản phẩm gấc theo chuẩn quốc tế ISO22000 chắc chắn sẽ tiếp tục được nhân rộng vì đó là yêu cầu ngày càng cao của các sản phẩm thực phẩm khi xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Các khách hàng quốc tế đã rất quen thuộc với chứng chỉ HACCP, ISO22000…nên họ sẽ thấy yên tâm hơn khi sử dụng sản phẩm được quốc tế ghi nhận.

 

Bài học kinh nghiệm

Một trong những khó khăn phải vượt qua là diện tích trồng gấc trên địa bàn Hà Tây và một số tỉnh thành miền Bắc và miền Trung hiện vẫn còn rất manh mún, chưa tập trung nên việc phổ biến kỹ thuật canh tác và thu hoạch tiến tiến gặp nhiều khó khăn. Do vậy, khi cây gấc canh tác chưa đúng, bị mất mùa thì dân sẽ chán nản và bỏ trồng gấc.

Khó khăn nữa là việc cạnh tranh giữa các sản phẩm chức năng từ gấc khiến cho vùng nguyên liệu là vấn đề khó khăn của tất cả các công ty. Tuy nhiên, không có công ty nào sẵn sang liên kết với nhau để tạo ra vùng nguyên liệu tập trung, cung cấp đủ sản lượng cho dây chuyền sản xuất của mình.

Cuối cùng, bà con nông dân vẫn còn mang nặng thói quen được cho không nên việc cung cấp dịch vụ cây giống gấc chuẩn của VNPOFOOD khó có khả năng thu được phí để quay vòng ươm cây giống.

 

Nguồn: Dự án GCF

Dự án Quỹ Tiên Phong Việt Nam

Viện Phát triển Doanh nghiệp

Số 9 Đào Duy Anh, Hà Nội  E-mail: vncf@vcci.com.vn  
Tel: (844) 35772373, 35771076  Fax: (844) 35744031, 35742020

Copyright 2010 - Dự án Quỹ Tiên phong Việt Nam